Reactie op recensie Offline van Caja Cazemier

Auteur: Caja Cazemier
Titel: Offline
Uitgavejaar: 2013 (1e druk 2009)
Uitgever: Noordhoff Uitgevers

Vaak heeft gepest worden in de kindertijd verstrekkende gevolgen. Caja Cazemier weet het proces treffend te beschrijven in het boek over Jiska, een meisje van dertien dat zonder enig aanwijsbare reden slachtoffer wordt van pesterijen die haar uiteindelijk de levenslust ontnemen. Het begint al meteen op de eerste schooldag. Tijdens de Duitse les wagen een aantal klasgenoten te lachen om haar uitspraak. Jiska is dan nog strijdbaar en durft tegen de pestkop op te staan. Omdat ze zo "pissig" is veroorzaakt het grote hilariteit wanneer de aanstichtster, Sophie haar heel gevat, "Piska" noemt:

"Maar dit liet ze toch niet op zich zitten! Vlug liep ze door om Sophie in te halen, trok toen aan haar arm om haar tegen te houden en snauwde: "doe effe normaal tegen mij!" Sophies wenkbrauwen gingen vragend omhoog. "Wil je dan liever Bolle genoemd worden?" vroeg ze. "Of Doos?" (p.20)

Hoewel Jiska in eerste instantie helemaal geen zielig persoontje is, neemt haar vechtlust door alle vernederingen snel af en gaat ze aan haarzelf twijfelen. Uiteindelijk verliest ze haar zelfrespect en denkt ze zelfs aan zelfmoord.

In de recensie over het boek Offline van Caja Cazemier schrijft Pia dat het een typisch hier en nuverhaal is omdat het de belevingswereld schetst van de hedendaagse jongere. Ik ben het daar volledig mee eens. Het verhaal is realistisch en de personen zijn levensecht. Voor de lezer, jong of oud, is het niet moeilijk zich voor te stellen welk een effect het pesten heeft op het leven van Jiska, de hoofdpersoon. Het verhaal maakt ook duidelijk hoe belangrijk de sociale media is voor de jongere van vandaag. Het is niet meer weg te denken uit het dagelijks leven en er is geen ontkomen aan. Je hebt weinig keus: of je gaat er in mee of je valt buiten de boot. Je moet wel heel sterk in je schoenen staan zou je op die leeftijd uit de boot willen vallen. Wanneer Jiska niet meer op haar telefoon of hyves pagina durft te kijken vanwege de pesterijen, heeft ze het gevoel afgesloten te zijn van de wereld: ze neemt niet meer deel aan het leven van haar leeftijdsgenoten.

Wat duurden de dagen lang zonder mobiel en msn! Het enige wat je kon doen, was wat hangen en spelletjes doen met Lyanne. Ganzenbord, memory, puzzelen, tot ze er gek van werd. "Laat haar," zei haar moeder tegen haar vader, die zich ergerde aan haar gehang. "Kom mij dan een uurtje helpen in de kas", stelde hij voor. Maar zelfs daar had Jiska geen zin meer in. Ze had nergens zin in. Die drukkende zwaarte maakte haar lam. En ze kon niet ophouden met piekeren. (p.124-125)

Het verhaal onderstreept ook het gevaar van de "bejubelde" sociale media en bevat wellicht ook een boodschap om de jongeren te leren er bewust mee om te gaan. Immers: je kunt het doeltreffend inzetten om het slachtoffer nog een extra trap na te geven. Het pesten is makkelijker via de sociale media. De pestkop kan anoniem blijven waardoor de boodschap voor de gepeste persoon nog bedreigender en beangstigender overkomt. Door sociale media in te zetten als middel om te pesten kun je iemands leven tot een hel maken.

Die middag kwam er een sms'je: er is geen plek meer voor jou. Er kwamen meer sms'jes binnen die middag en avond, verstuurd door verschillende telefoonnummers.
Het is goed dat je apart zit, Piska! Geen dozen in onze klas! We willen niet dat je ons uitzicht bederft. Je verpest de sfeer.(p. 51)

Toch is het verhaal een tikje verouderd wanneer we juist kijken naar sociale media. Sinds 2009, toen het boek voor het eerst uitkwam zijn er 7 jaren verstreken waarin de sociale media een vlucht heeft genomen. De mobiele telefoon is vervangen door de smartphone, hyves en msn door facebook en skype en daarnaast wordt nog tal van andere sociale media gebruikt.

Als punt van kritiek voert Pia in haar recensie aan dat ze de afhandeling van het thema wat magertjes vindt. Persoonlijk denk ik dat Cazemier bewust gekozen heeft voor het uitmeten van het effect van pestgedrag op het leven van het slachtoffer. Ik denk dat zij hierin haar doel bereikt omdat ze door de uitgebreide beschrijvingen van herkenbare situaties en van de gevoelswereld van Jiska de lezer de consequenties van pestgedrag als het ware laat ervaren. Met alles wat erna komt: hoe weer naar school te gaan na gepest te zijn; hoe opnieuw vrienden te maken; hoe opnieuw vertrouwen te krijgen in de wereld om je heen... Met die gegevens kan een vervolgverhaal geschreven worden: Opnieuw Online!

Bronnen:

Coillie, J. (2012). Leesbeesten en boekenfeesten. Leuven: Davidsfonds

Recensie ‘ Offline ’ door Pia (NeD1b)

Gegevens boek

Auteur:                       Caja Cazemier

Titel:                           Offline

Uitgavejaar:               2009

Uitgever:                    Ploegsma

‘Het was alweer bijna weekend. Vrijdag op school durfde Jiska haar klasgenoten niet aan te kijken. Ze liet haar hoofd hangen als ze door de gangen liep. Ze keek niet meer op in de klas, keek de anderen niet aan in de pauze.’

Samenvatting

Jiska Verhagen is dertien jaar oud als zij aan het tweede jaar van de middelbare school begint. Al vanaf de eerste schooldag treden kleine hindernissen en misverstanden op. Korte tijd later begint Jiska zich buitengesloten te voelen door haar klasgenoten. Het is Sophie, een nieuwe klasgenoot, die alle aandacht naar zich toetrekt door haar verbaal vertoon en de modieuze kleding die zij draagt. Sophie blijkt de aanstichter van pestacties richting Jiska te zijn, waaraan de klasgenoten actief of gedwee meedoen. Via social media en via haar mobieltje krijgt Jiska haatvolle berichten die beledigend en zeer kwetsend zijn. Offline gaan en sms’jes verwijderen helpt weinig: op school wordt zij genegeerd en er verdwijnen spullen van haar.

Thuis, offline, voelt zij zich even veilig: zij werkt met de buurjongen Jurre in de kassen van haar vader of speelt met haar gehandicapt zusje. Over de voorvallen op school of op internet zwijgt zij in alle talen.

Maar er is geen ontkomen aan: zelfs op de dansschool, waar Jiska met veel plezier naartoe gaat, voelt zij zich bekeken door de andere meiden en merkt zij dat de sfeer verandert. Internet laat zien waartoe het misbruikt kan worden: in razend tempo verspreidt zich de lastercampagne van Sophie. Na nog meer indringende voorvallen, zoals een vals bericht over een ongeluk dat haar zus zou hebben gehad en een vriendin op internet die in werkelijkheid een alias van Sophie is, stort Jiska in. Uiteindelijk vertelt zij aan haar ouders wat er al maanden aan de hand is. Sophie wordt geschorst. Na de kerstvakantie gaat Jiska weer naar school waar zij opgewacht wordt door twee meiden uit haar klas, die duidelijk spijt hebben van hun gedrag en weer vrienden met Jiska willen zijn.

Persoonlijk waardeoordeel

Offline is een typisch hier- en nuverhaal. Het verhaal van de dertienjarige Jiska speelt zich af in de leef- en belevingswereld van huidige jongeren. Ik vind het verhaal boeiend en realistisch geschreven. Al vanaf de eerste bladzijde wordt de lezer met een voor een boek ongebruikelijke tekst geconfronteerd, namelijk enkele vervelende polls. De lezer voelt zich daardoor al midden in het verhaal staan; doordat hij voorkennis mist, is zijn nieuwsgierigheid meteen gewekt.

Gedetailleerd beschrijft Cazemier wat er allemaal gebeurt, welke gevoelens dat bij Jiska oproept en welke desastreuze impact dat op haar zelfbewustzijn en gevoel van veiligheid heeft. Dat ‘gepest worden’ een vreselijke, alomvattende uitwerking op het slachtoffer heeft, wordt de lezer door de ogen van Jiska duidelijk gemaakt. Haar gevoelens van onbegrip, onmacht en onveiligheid kruipen als het ware heel dicht op je huid.

Het thema pesten in jeugdliteratuur is niet nieuw. Cazemier voegt wel de rol toe die sociale media hierin kan spelen. In combinatie met de beschrijving van herkenbare situaties die zich overal kunnen voordoen, heeft zij wederom een realistisch verhaal geschreven. Niets lijkt verzonnen, het is precies zoals het is. Deze levensechtheid voorkomt dat het verhaal banaal aandoet of als cliché weggezet kan worden, ook al is het thema niet nieuw.

Uiteraard heb je als (volwassen) lezer erg met de hoofdpersoon te doen. Je wenst geen enkel kind (ook Sophie niet!) deze ervaring toe. Behalve compassie voor Jiska voelde ik ook mijn geweten regelmatig om aandacht vragen. Hoe goed let ik op signalen van pesterijen in mijn klas (statistisch gezien wordt ook in mijn klas gepest)? Doe ik dat wel met de zorgvuldigheid die van mij verwacht mag worden? Of kan van mij hetzelfde gezegd worden als wat ik van de volwassenen in het verhaal denk? Ik vind het knap dat Cazemier o.a. deze vragen, deze bewustwording, bij mij oproept, zonder overigens met een beschuldigende vinger te wijzen.

Ik heb genoten van een vlot geschreven verhaal over een ernstig en actueel onderwerp.

Maar ik heb ook een aantal opmerkingen.

Teleurstellend vond ik ‘de afhandeling’ van het thema. Op 157 pagina’s wordt uitgebreid ingegaan op verschillende manieren van cyberpesten en nog uitgebreider op de gevoelens, de gemoedstoestand en de effecten van pesten op de hoofdpersoon. Pas op pagina 158 geeft Jiska toe dat zij gepest wordt. De afhandeling van ‘het probleem’ wordt ‘eventjes’ op twaalf pagina’s weergegeven. Het klopt, over het algemeen kun je stellen dat het aantal pagina’s niets over de inhoudelijke kwaliteit hoeft te zeggen. In dit geval echter vind ik de afhandeling te mager en dat is jammer. Ik denk dat het juist belangrijk is voor de jonge lezer om te weten wat daarna gebeurt. Dat de pester op zijn gedrag aangesproken kan worden en dat het slachtoffer weer een veilige plek in de groep kan krijgen. Nu is Sophie enkele dagen geschorst. Wat gebeurt er als zij weer naar school komt? Hoe verloopt een ontmoeting tussen slachtoffer en pester? Hoe maak je weer vrienden, hoe leer je weer te vertrouwen na een dergelijke traumatische ervaring? Het was waardevol geweest om ook deze vragen in het verhaal terug te laten komen.

Dat Cazemier de jonge lezer niet helemaal in de kou wil laten staan, blijkt wel uit haar nawoord waarin zij tips en adviezen geeft. Deze informatie biedt (ook) voldoende aanknopingspunten om na het lezen van het boek het thema (online) pesten in de klas te bespreken.

Bronnen:

Coillie, J. (2012). Leesbeesten en boekenfeesten. Leuven: Davidsfonds

Redactie: Kappert, I. Leeuwerik, S. (2014). Doe Maar Dicht Maar. Amsterdam: Clavis

Redactie: Spelbrink, H., De Graaff, W. (1997). De wereld van het kinderboek. Groningen: Wolters-Noordhoff